قالبهای شعر پارسی (فارسی)

منتشرشده توسط مجید فاضلی در تاریخ

 قالبهای شعر پارسی (فارسی)

قالب یک شعر را آرایش مصرع ها و قافیه آرایی های آن مشخص میکند. شعرای کهن پارسی زبان همیشه از تعداد محدودی قالبهای اصیل شعر ایرانی پیروی میکردند ، اما در قرن اخیر ، شعر پارسی دستخوش تغییراتی شده که باعث ایجاد قالبهای جدید و جذابی مانند شعر نو شده است.

قالب در شعر کلاسیک فارسی ، شکل ظاهری است که قافیه به شعر می‌بخشد. طول هر مصرع ، چیدمان هجاهای هر مصرع ، تعداد ابیات ، آرایش مصرع‌ها ، قافیه آرایی آنها و حتی عاطفه انتقالی شاعر به خواننده دیگر عوامل تعیین کننده قالب ظاهری شعرند.

قالبهای شعر فارسی

مثنوی

شعری که در آن هر بیت قافیه هایی مستقل و جدا از ابیات دیگر داشته باشد مثنوی ،یا دوگانی نام دارد.
مثنوی به خاطر تغییر قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه های بلند مناسب است.
از نمونه اشعار مثنوی ، میتوان به شاهنامۀ فردوسی و مثنوی مولوی اشاره کرد.

شکل قالب شعر مثنوی

—————- باران        ————— یاران
—————– دریا        —————– زیبا
—————- مادر        —————– یاور

مشخصات مثنوی

* تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیت است و حداکثر برای آن وجود ندارد
* مثنوی مناسب ترین قالب برای بیـان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است
* موضوع و درون مایه مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است
مشهورترین مثنوی سرایان : فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطار ، سعدی ، سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی و شهریار هستند.

نمونه ای از مثنوی از بوستان سعدی

حکایت
یکی گربه در خانه ی زال بود

که برگشته ایام و بد حال بود

روان شد به مهمان سرای امیر
غلامان سلطان زدندش  به تیر

چکان خونش از استخوان می دوید
همی گفت و از هول جان می دوید

اگر جستم از دست این تیر زن
من و موش و ویرانه و پیر زن

قالبهای شعر فارسی

قصیده

شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن با هم ، هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است (گاهی تا هفتاد و هشتاد بیت)

موضوع قصیده: اغلب ستایش ، نکوهش وصف طبیعت یا مسائل اخلاقی است.

هر قصیده چهار بخش دارد:

۱) تغزل : مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق ، یاد جوانی و وصف طبیعت

۲) تخلص: رابطه میان مقدمه باتنه اصلی قصیده است.

۳) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا، پند و اندرز، عرفان ، حکمت و…

۴) شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.

مطلع: بیت اول قصیده را گویند.

مقطع: بیت آخر قصیده را گویند. به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.

قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی ، فرخی سیستانی ، منوچهری ، ناصر خسرو ، مسعود سعد سلمان ، انوری ،خاقانی قاآنی ، ملک الشّعرای بهار ، دکتر مهدی حمیدی ، امیری فیروزکوهی و مهرداد اوستا

شکل قالب شعر قصیده

—————- سوار        ————— یسار
———————-        —————– بیار
———————-       —————– قرار

چند بیت از قصیدۀ از خاقانی
در شکایت از زندان

راحت از راه دل چنان برخاست
که دل اکنون ز بند جان برخاست

نفسی در میان میانجی بود
آن میانجی هم از میان برخاست

سایه‌ای مانده بود هم گم شد
وز همه عالمم نشان برخاست

چار دیوار خانه روزن شد
بام بنشست و آستان برخاست

دل خاکی به دست خون افتاد
اشک خونین دیت ستان برخاست

آب شور از مژه چکید و ببست
زیر پایم نمکستان برخاست

بر دل من کمان کشید فلک
لرز تیرم ز استخوان برخاست

آه من دوش تیر باران کرد
ابر خونبار از آسمان برخاست

غصه‌ای بر سر دلم بنشست
که بدین سر نخواهد آن برخاست

آمد آن مرغ نامه آور دوست
صبح‌گاهی کز آشیان برخاست

دید کز جای برنخاستمش
طیره بنشست و دل گران برخاست

اژدها بود خفته بر پایم
نتوانستم آن زمان برخاست

پای من زیر کوه آهن بود
کوه بر پای چون توان برخاست

پای خاقانی ار گشادستی
داندی از سر جهان برخاست

مار ضحاک ماند بر پایم
وز مژه گنج شایگان برخاست

سوزش من چو ماهی از تابه
زین دو مار نهنگ سان برخاست

قالبهای شعر فارسی

غزل

غزل در لغت به معنی حدیث عاشقی است. و غالبا با مفاهیم عاشقانه سروده میشود. ابیات غزل بین ۵ تا ۱۰ بیت دارد و دو مصراع اولین بیت و مصراع دوم بقیه ابیات هم قافیه اند. نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است

شکل قالب شعر غزل

—————- سوار        ————— یسار
———————-        —————– بیار
———————-       —————– قرار

بیت اوّل غزل را مطلع بیت آخر آن را مقطع گویند . که هر کدام اگر به خوبی مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام میگیرند.
مشهورترین غزل سرایان : حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیری ، شهریار

تفاوت غزل و قصیده :
۱- از نظر تعداد ابیات

۲- درون مایه و محتوای : موضوع قصیده اغلب ستایش ، نکوهش وصف طبیعت یا مسائل اخلاقی است ، اما موضوع غزل عاشقانه و عارفانه همراه با بیان عواطف است.

بخشی از یک غزل حافظ

کس نیست که افتاده آن زلف دوتا نیست
در رهگذر کیست که دامی ز بلا نیست

چون چشم تو دل می‌برد از گوشه نشینان
همراه تو بودن گنه از جانب ما نیست

روی تو مگر آینه لطف الهیست
حقا که چنین است و در این روی و ریا نیست

نرگس طلبد شیوه چشم تو زهی چشم
مسکین خبرش از سر و در دیده حیا نیست

قالبهای شعر فارسی

رباعی

رباعی از کلمه ی رباع به معنی چهارتایی گرفته شده است.
“رباعی” شعری است چهار مصراعی که بر وزن “ لاحول و لاقوه الابالله ” سروده می شود. سه مصراع اول رباعی تقریباً مقدمه ای برای منظور شاعر هستند و حرف اصلی در مصراع چهارم گفته می شود. خیام بزرگترین رباعی سرای جهان است.

یک رباعی از خیام

هر سبزه که بر کنار جویی رسته است
گویی زلب فرشته خویی رسته است

پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی
کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است

قالبهای شعر فارسی

دوبیتی

قالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول ،دوم و چهارم درست شده است.  وزن دوبیتی معمولاً مفاعیلن ،مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد. بابا طاهر عریان و فایز دشتستانی بهترین دو بیتی گو ها هستند.

یک دوبیتی از بابا طاهر

محبت آتشی در جانم افروخت
که تا دامان محشر بایدم سوخت

عجب پیراهنی بهرم بریدی
که خیاط اجل میبایدش دوخت

قالبهای شعر فارسی

ترجیع بند

غزل­ هایی هستند هم وزن با قافیه ­های متفاوت که بیت یکسان مُصرَّعی آن­ها را به هم پیوند میدهد. به هر غزل یک «خانه» یا «رشته» و به بیت تکراری میان آن­ها «ترجیع» یا «برگردان» می­گویند. قالب ترجیع بند ویژۀ شعر فارسی است. درون مایه ­های ترجیع بند عشق، مدح و عرفان است.

بخش های کوتاهی از ترجیع بند سعدی

در عهد تو ای نگار دلبند / بس عهد که بشکنند و سوگند
دیگر نرود به هیچ مطلوب / خاطر که گرفت با تو پیوند
از پیش تو راه رفتنم نیست / همچون مگس از برابر قند
عشق آمد و رسم عقل برداشت / شوق آمد و بیخ صبر برکند
در هیچ زمانه‌ای نزاده‌ست / مادر به جمال چون تو فرزند

بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهٔ کار خویش گیرم

امروز جفا نمی‌کند کس / در شهر مگر تو می‌کنی بس
در دام تو عاشقان گرفتار / در بند تو دوستان محبس
اندام تو خود حریر چین است / دیگر چه کنی قبای اطلس؟
جان در قدمت کنم ولیکن / ترسم ننهی تو پای بر خس
ای صاحب حسن در وفا کوش / کاین حسن وفا نکرد با کس

بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهٔ کار خویش گیرم

چشمی که نظر نگه ندارد / بس فتنه که با سر دل آرد
آهوی کمند زلف خوبان / خود را به هلاک می‌سپارد
فریاد ز دست نقش، فریاد / و آن دست که نقش می‌نگارد
هرجا که مولهی چو فرهاد / شیرین صفتی برو گمارد
کس بار مشاهدت نچیند / تا تخم مجاهدت نکارد

بنشینم و صبر پیش گیرم
دنبالهٔ کار خویش گیرم

قالبهای شعر فارسی

مستزاد

مستزاد شعری است که به آخر هر مصراع آن واژه یا واژه­ هایی افزوده شود. افزوده­ ها معنی مصراع پیشین و یا پسین خود را کامل می­ کنند.

هرکه گدای در مُشکوی توست          پادشاست
شه که به همسایگی کوی توست     چون گداست

قالبهای شعر فارسی

قطعه

قطعه شعری است که معمولاً مصراع های اولین بیت آن هم قافیه نیستند ولی مصراع دوم تمام ادبیات آن هم قافیه اند. طول قطعه دو بیت یا بیشتر است. علت اسم گذاری قطعه این است که شعری با قالب قطعه مانند آن است که از وسط یک قصیده برداشته شده باشد و در واقع قطعه ای از یک قصیده است. پروین اعتصامی یکی از بهترین قطعه سزایان این مرز و بوم است.

قطعۀ بام شکسته
پروین اعتصامی

بادی وزید و لانهٔ خردی خراب کرد
بشکست بامکی و فرو ریخت بر سری

لرزید پیکری و تبه گشت فرصتی
افتاد مرغکی وز خون سرخ شد پری

از ظلم رهزنی، ز رهی ماند رهروی
از دستبرد حادثه‌ای، بسته شد دری

از هم گسست رشتهٔ عهد و مودتی
نابود گشت نام و نشانی ز دفتری

فریاد شوق دیگر از آن لانه برنخاست
و آن خار و خس فکنده شد آخر در آذری

ناچیز گشت آرزوی چند ساله‌ای
دور اوفتاد کودک خردی ز مادری

قالبهای شعر فارسی

مُسَمَّط

شعری است که از رشته ­های گوناگون پدید می­آید. قافیۀ رشته­ ها متفاوت است و در هر رشته همۀ مصراع­ ها به جز مصراع آخر هم قافیه ­هستند. به هر بخش رشته می­گویند و به مصراع آخر هر رشته ، بند می گویند. در ضمن تمام بندها با هم هم قافیه می­باشند.

رنگهای آبی رشته هستند
رنگهای قرمز بند هستند

————توان    ————جوان
————جهان  ————بخوان
———— نهان  ———–  دمیده

————سوگند  ———- پیوند
————-لبخند  ———— قند
————فرزند   ——— رسیده

قالبهای شعر فارسی

نیمایی

شعر نیما بر اساس قواعد عروضی است. اما در این قالبِ شعری ، اصراری برای برابر کردن طول مصرع ها وجود ندارد. و همچنین قافیه ها جایی خودشان را نشان میدهند که شاعر حس میکند شعر از نظر معنایی یا آوایی در این نقطه به یک نتیجه رسیده است. فاصله بین قافیه ها گاه میتواند کوتاه باشد و گاه بلند.

تو را من چشم در راهم
شباهنگام
که می گیرند در شاخ تَلاجَن سایه ها رنگ سیاهی
وزان دلخستگانت راست اندوهی فراهم
تو را من چشم در راهم

شباهنگام
در آن دم که بر جا دره ها چون مرده ماران خفتگانند
در آن نوبت که بندد دست نیلوفر به پای سرو کوهی دام
گَرَم یادآوری یا نه
من از یادت نمی کاهم
تو را من چشم در راهم

نیما یوشیج (علی اسفندیاری)

قالبهای شعر فارسی

صفحۀ اصلی شعر و ترانه

آموزش سرودن شعر و ترانه

GOOGLE


مجید فاضلی

خواننده / ترانه سرا / آهنگساز

8 دیدگاه

مریم نادی · 2022/01/22 در

سلام به شما آقای فاضلی بزرگوار و همه همکارانتان
ممنون بابت زحمتی که برای گردآوری قالب‌ های شعری کشیدید خیلی کاربردی است‌ و کار شما ستودنی ست🌹🌹🌹

    مجید فاضلی · 2022/01/22 در

    سلام خانم نادی
    ممنون بابت درک عمیق شما و خوشحالم که زحمات بنده و دوستان براتون مفید بوده

نرگس میرشاهی · 2021/08/29 در

بهره مند شدیم از توضیحات کاملتون . سپاس فراوان🌹🌱

سمیه افشار · 2021/06/10 در

با سلام و خسته نباشید میخواستم بدونم در ترانه های ارسالی برای سایت هر ترانه حداکثر چند بیت باید داشته باشه چون بعضی ها از ده بیت هم بیشتر هستند و اینکه وزن شعر که فرمودید حتما باید همه ی مصراع ها تعداد هجای یکسانی داشته باشند گاهی اوقات پیش میاد بعضی مصراعها یک یا دو تا هجا بیشتر یا کمتر دارند ولی به نظر میاد وزن بهم نمیخوره میخواستم در مورد این مسئله هم یه راهنمایی بکنید.مرسی از شما

سمیه افشار · 2021/06/09 در

باسلام استفاده کردیم. سپاس و راهتان هموار

محمدرضااحمدی کرمانشاه · 2020/01/12 در

باسلام خدمت جناب استاد فاضلی
در تکمیل تعریف رباعی آمده است که رباعی دارای دو فرضیه میباشد در مصرع اول شاعر فرضیه ای را عنوان ودر مصرع دوم آن فرضیه را ثابت میکند سپس در مصرع سوم فرضیه خودرا بیان ودر مصرع چهارم آن فرضیه را ثابت میکند . ودر اینجاست که سختی سرایش رباعی و هنر خیام مشهود میگردد
البته اگر این تعریف صحیح نمیباشد بفرمایید اصلاح شود.
آنان که محیط فضل و آداب شدند در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون گفتند فسانه ای و در خواب شدند

دیدگاهتان را بنویسید

Avatar placeholder

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

هم قافیه هاجدول کامل هم قافیه ها