آموزش قافیه ، قافیه چیست

هماهنگی برای آموزش

کلاس خصوصی وآنلاین

۰۹۱۹۸۶۵۱۷۲۳

درود و عرض ادب خدمت شما همراهان همیشگی

لطف کنید در صورت استفاده و بهره برداری از مطالب این سایت به منبع آموزش اشاره کنید. www.MajidFazeli.com

توضیح مفصل در خصوص قافیه

نکته اول
قافیه آوایی است نه املایی

یعنی در مرحله اول ؛ باید سعی کنیم گوشمان را با شنیدن و خواندن شعرِ شاعران خوب ، تقویت کنیم و با بررسی آوای کلمه ها ، درک کنیم که قافیه ها درست هستند یا نه.

اما برای هنرمندان و هنردوستانی که مایلند قافیه را با تجزیه و تحلیل بیشتری درک کنند ، تعریف ها و فرمول هایی وجود دارد.

برای درک بهتر و قابل لمس تر در خصوص قافیه ، دو تا فرمول را برای شما عزیزان تشریح می­کنم.

قبل از هر چیز باید با واژه هایی مانند ؛ هجای کوتاه ، هجای بلند و روشهای استفاده از آنها آشنا باشید.

آموزش هجا و تفکیک کلمات بر اساس هجای کوتاه و بلند اینجا کلیک کنید

فرمول اول قافیه

یک هجای همسان + یک هجای بلند با صدای (ئا) یا (ئو) + حروف مشترک

مانند

تشریح فرمول اول

مرحله اول

پیدا کردن قافیه ها
کلمه های آخر دو مصرع رو بررسی میکنیم

ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود
وان دل که با خود داشتم با دلستانم می رود
سعدی

اگر حروف آن دو کلمه به طور کامل مشترک باشد ، ردیف محسوب می­شود. مانند می رود در بیت بالا

وقتیکه در یک بیت ردیف داریم ، کلمه قبل از ردیف ، باید قافیه باشد. مانند کلمات جانم و دلستانم در همین بیت.

ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود
وان دل که با خود داشتم با دلستانم می رود

در بسیاری از بیت ها ، ردیف نداریم و آخرین کلمه ، قافیه است. مانند کلمه های جدایی و آشنایی در بیت زیر.

ز دو دیده خون فشانم زغمت شب جدایی
چه کنم ، که هست اینها گل خیر آشنایی
فخرالدین عراقی

بنابراین اولین نشانه برای دو کلمه که هم قافیه محسوب می­شوند این است که :
آن دو کلمه ؛ هم حروف مشترک دارند و هم حروف غیر مشترک.
اگر تمام حروف آن دو کلمه مشترک باشد قافیه نیستند ، ردیف هستند.

به کلمه های جدایی و آشنایی دقت کنید.
حروف جُد و آشن غیر مشترک هستند و حروف ایی در هر دو کلمه مشترک است. بنابراین جدایی و آشنایی در صورتیکه ، بقیه شرایطِ هم قافیه شدن را داشته باشند ، می­توانند هم قافیه باشند ، ولی هرگز نمی توانند ردیف محسوب شوند چون تمام حروف آنها مشترک نیست.

در کلمه های :
بیرون / قانون / مجنون / هامون
حروف ون بین همه مشترک هست و حروف قبل از ون در همه کلمات متفاوت است. این کلمه ها نیز در صورتیکه ، بقیه شرایط هم قافیه شدن را داشته باشند ، می توانند هم قافیه باشند.

مرحله دوم

بعد از اینکه کلمه های هم قافیه را پیدا کردیم ، آنها را هجا بندی می­کنیم.

مرحله سوم

هجاهای هر کلمه را از آخر به اول بررسی می­کنیم.
هجاهایی که حروف آنها مشترک هستند ، در نظر نمی­گیریم و به یک هجا عقب تر مراجعه می­کنیم.

در مثال زیر حروف هجای آخر (یی) است و هر دو حرف آن در هر دو کلمه مشترک است. و به (ئا)  و (ئو) نیز ختم نمی­شوند. بنابراین (یی) را نادیده می­گیریم و یک هجا عقب ­تر را بررسی میکنیم.

یک هجا عقب ­تر ، یک هجای بلند است ، با صدای مشترک (ئا) حالا اگر یک هجا قبل از این هجا ، در تمام کلمات یکسان باشد (فرقی ندارد کوتاه باشد یا بلند)، این کلمات هم قافیه هستند.
با توجه به اینکه هجای قبل از آن ، در هر سه کلمه ، یک هجای کوتاه است ، بنابراین فرمول اول در اینجا صدق میکند و این سه کلمه هم قافیه هستند.

ج دا
ک جا
ر ها
U _

یک مثال برای (ئو)

مدامم مست می‌دارد نسیم جعد گیسویت
خرابم می‌کند هر دم فریب چشم جادویت
پس از چندین شکیبایی شبی یا رب توان دیدن
که شمع دیده افروزیم در محراب ابرویت
حافظ

در این مثال کلمه های زیر هم قافیه شده اند.

حروف هجای آخر (یت) در تمام کلمات مشترک است. و به (ئا)  و (ئو) نیز ختم نمی­شوند. پس این هجا را نادیده میگیرم و میرویم یک هجا عقب­تر یعنی حروف (سو) (دو) (رو) که به (ئو) ختم شده اند. حالا اگر یک هجا قبل از این در تمام کلمات یکسان باشد (یا کوتاه باشند یا بلند)، این کلمات هم قافیه هستند.

با توجه به اینکه هجای قبل از آن ، در هر سه کلمه یک هجای بلند است ، بنابراین فرمول اول در اینجا صدق میکند و این سه کلمه هم قافیه هستند.

گی سو
جا دو
ئب رو
_ _

فرمول دوم قافیه

یک هجای همسان + یک هجای همسان با صدای مشترک + حروف مشترک

تشریح فرمول دوم

مانند

صبحدم مرغ چمن با گل نوخاسته گُفت
ناز کم کن که در این باغ بسی چون تو شِکُفت
گل بخندید که از راست نرنجیم ولی
هیچ عاشق سخن سخت به معشوق نَـگُفت
حافظ

ابتدا مثل مراحل بالا ، کلمات هم قافیه پیدا می­کنیم

سپس حروف را ، از آخر به اول بررسی می­کنیم.

از حروف مشترکِ ساکن عبور می­کنیم و رو به عقب می­رویم.  در مثال بالا (ف و ت) مشترک و ساکن هستند.

اولین حرف صدادار قبل از حروف ساکن (ف و ت) ، یک هجای کوتاه است که در همه مصرع ها همسان است. با صدای مشترک ( _ُ ) (گُ) و (کُ) و (گُ)

یک هجا قبل از این صدای مشترک ، یک هجای کوتاه دیگر است که در همه مصرع ها همسان است. (تِ) و (شِ) و (نَ) هر ۳ مورد هجای کوتاه U هستند.
(نکته : در اینجا نیاز نیست صدای مشترک داشته باشیم (-َ -ِ -ُ) ، در اینجا فقط هجاها باید همسان باشند)

بنابراین فرمول دوم در اینجا صدق میکند و این سه کلمه هم قافیه هستند.

تِ گُ فت
شِکُ فت
نَـ گُ فت
U _ُ فت

استثنا در قافیه

اگر کلمه های آخر مصرع ها ، از نظر ظاهری یکسان باشند اما معنی آنها تفاوت داشته باشد ، این‌ کلمه ها ، هم قافیه محسوب می‌شوند ، نه ردیف.

مثال :

چراغ روی تو را شمع ، گشت پروانه
مرا ز حال تو با حال خویش پروا نه
حافظ

پروانه در مصرع اول به معنی یک حشره است. اما در مصرع دوم یعنی بی پروایی (نترسیدن)

آتش است این بانگِ نای و نیست باد
هرکه این آتش ندارد ، نیست باد
مولانا

باد در مصرع اول به معنی هوا آمده ولی در مصرع دوم به معنی نابودی آمده (نیست باد)

قافیه های صوتی

قافیه های صوتی را فقط میتوان در نوشتن ترانه استفاده کرد. این کار با ظرافت خاصی انجام میشود و کار آسانی نیست.

برای درک بیشتر قافیه های صوتی اینجا کلیک کنید

قافیه های ضعیف

در ادامه درباره ی کلمه هایی که تمام شرایط قافیه شدن را دارند اما ضعیف هستند و زیبا به گوش نمیرسند با شما سخن خواهم گفت.

قبل از هر چیز ، اولین نکته ای که در ابتدای این صفحه گفتم را یادآوری میکنم ؛

قافیه آوایی است نه املایی

مثال اول

به این کلمه ها توجه کنید :

رحیمی / عظیمی / کریمی / زمینی

این کلمه ها از نظر وزنی شرایط هم قافیه شدن را دارند و طبق توضیحاتی که دادم ، میتوانند هم قافیه شوند.
اما شاعر باید هوشمندانه رفتار کند و از کلمه زمینی به عنوان قافیه برای سه کلمه دیگر استفاده نکند.
دو حرف آخرِ کلمه های رحیمی / عظیمی / کریمی (می) هست و دو حرف آخرِ کلمه زمینی (نی) هست ، همین باعث میشود تا این کلمه نتواند هم قافیه قدرتمندی برای سه کلمه دیگر باشد.
و در صورت استفاده در شعر ، یک قافیه ضعیف و یک ترکیب نا زیبا خواهیم داشت.

فاجعه

و حالا ؛ اگر پا را فراتر بگذاریم و بخواهیم قواعد خودمان را زیر سوال ببریم ، میتوانیم بگوییم کلمه ی هیاهو هم از نظر وزنی با کلمه های بالا همخوانی دارد. بنابراین فرمول هایی که توضیح داده شده ، هیچ کاربردی ندارند.

مجدد تاکید میکنم
قافیه آوایی است نه املایی ، فرمول هایی که توضیح دادم ، برای شرایطی است که گوش و هوش شما آوای کلمات را درست درک کند و شما بخواهید چیدمان این آواها را به درستی منظم کنید.

در واقع اگر گوش و هوش کسی نتواند تفاوت آوایی بین رحیمی و هیاهو را درک کند.
و آن فرد ، تلاش کند که این کلمه ها را به عنوان هم قافیه ، با یکی از فرمول های بالا مقایسه کند ، این فرد هرگز نباید برای نوشتن شعر یا ترانه اقدامی انجام دهد. این فرد هر استعدادی میتواند داشته باشد غیر از شاعری.

ردیف : کلمات هم معنی و مستقلی که در پایان مصرع ها تکرار می شود. شعری که ردیف دارد (مردّف) خوانده می شود.

قافیه : کلمات هم آهنگ و هم وزن که هم میتواند در پایان مصرع باشد و هم میتواند قبل از ردیف باشد.

صفحۀ اول سایت

آموزش / سرودن شعر / ترانه سرایی / سرودن ترانه / آموزش وزن شعر / وزن ترانه / معنی تلمیح / استعاره / تشبیه / چگونه شاعر شویم / چطوری شعر بنویسم / یادگیری شعر / چطوری شاعر بشم / آموزش قافیه / قافیه چیست؟ / نوشتن شعر / شعر نویسی